Kimyanın Sanata Dönüştüğü Nokta: İnsan Eliyle Yaratılan Güzellik
Tesbih dünyası, sadece doğanın kendi kendine milyonlarca yılda var ettiği materyallerden ibaret değildir. 19. yüzyılın sonları ve 20. yüzyılın başlarında kimya biliminin altın çağını yaşamasıyla birlikte, tesbih kültürü de devrim niteliğinde bir hammadde ile tanışmıştır: Fenol-formaldehit bazlı sentetik reçineler. Günümüzde koleksiyonerlerin rüyalarını süsleyen, eski antika parçaları servet değerinde olan bu materyaller, başlangıçta elektrik yalıtımı, bilardo topları veya şemsiye sapları yapmak için icat edilmişti. Ancak ustaların elinde, tesbih sanatının en estetik, en renkli ve değişime en açık kollarından birini oluşturdular. Kehribar tozlarının sıkıştırılması gibi büyük bir yanlış anlaşılmaya kurban giden bu materyallerin asıl hikayesi, laboratuvar tüplerinden saray atölyelerine uzanan muazzam bir kimya harikasıdır. Renk alan, zamanla koyulaşan, muazzam bir çekim hissiyatı sunan özel tesbih koleksiyonlarının kalbinde, işte bu insan zekası ve sanatının muhteşem sentezi yatmaktadır.
Sıkma Kehribar Efsanesi: Gerçekte Nedir?
Piyasada en çok kafa karışıklığı yaratan kavramların başında "Sıkma" kelimesi gelir. Halk arasında yıllarca, arta kalan damla kehribar tozlarının ısı ve basınç altında preslenmesiyle elde edildiği düşünülse de, bu tamamen yanlış bir şehir efsanesidir. Gerçekte sıkma kehribar, 1900'lü yılların başında Leo Baekeland tarafından icat edilen Bakalit ve onun türevi olan Katalin formüllerine dayanan özel bir reçine karışımıdır. Damla kehribarda bulunmayan bir renk zenginliğine ve form tutma yeteneğine sahiptir. Sıkma kehribarın en büyüleyici özelliği, üretildiği andaki rengiyle kalmamasıdır. Çevresel faktörler, ısı, ışık ve havadaki oksijenle tepkimeye giren bu materyal, aylar ve yıllar içinde inanılmaz bir renk değişimi (olgunlaşma) yaşar. Limon sarısı dökülen bir obje zamanla portakal rengine, oradan kızıla, en sonunda da efsanevi vişne çürüğü tonuna ulaşır. Bu değişim, onu kullanıcısıyla birlikte yaşlanan, karakter kazanan bir yol arkadaşı haline getirir.
Antikanın Zirvesi: Paha Biçilemez Osmanlı Sıkması
Fenol reçinelerin Avrupa'da icat edilmesinin ardından, bu renkli ve işlenmesi keyifli bloklar Osmanlı topraklarına, özellikle de Kapalıçarşı ustalarının ellerine ulaştı. Osmanlı dönemi ustaları, bu malzemeyi o kadar büyük bir maharetle ve kendilerine has tekniklerle işlediler ki, ortaya çıkan eserler sadece bir ibadet aracı değil, aynı zamanda statü sembolü olan sanat harikalarına dönüştü. O dönemde üretilen, Alman Katalin ve Faturan olarak da bilinen formüllerden yapılan bu tesbihler, günümüzde Osmanlı sıkma adıyla anılmakta ve dünyanın en değerli tesbih koleksiyonlarını oluşturmaktadır. Orijinal Osmanlı sıkması tesbihler, üzerinden geçen yüzyıla yakın zaman diliminde muazzam bir oksidasyona uğramış, dış yüzeyleri koyu bir patin (kabuk) bağlamış, iç kısımları ise ışığa tutulduğunda o ilk günkü büyülü sarı veya kırmızı rengini koruyan eşsiz objelerdir. Formülünün günümüzde tam olarak kopyalanamaması, eski malzeme dökümlerini (eski hamur) astronomik rakamlara çıkarmıştır. Koleksiyonerler, hareli (damarlı) yapısı ve kusursuz çekim sesi olan eski döküm bir Osmanlı sıkması için bir servet ödemeye hazırdır.
Şeffaflığın ve Zarifliğin Temsilcisi: Zar Kehribar
Reçine tabanlı tesbih ailesinin bir diğer göz kamaştırıcı üyesi ise saydam ve yarı saydam yapısıyla öne çıkan gruptur. Sıkma kehribarın daha şeffaf, içinden ışığı geçiren türleri piyasada ateş kehribar veya zar kehribar adıyla bilinir. İsmindeki "Zar" kelimesi, genellikle bu malzemenin eski dönemlerde kaliteli tavla zarları yapmak için kullanılmasından veya zar gibi incecik ve şeffaf bir görünüme sahip olmasından gelir. Bir zar kehribar tesbihi güneşe tuttuğunuzda, içinin alev alev yandığını, eğer varsa içindeki ebruli harelerin ışıkla nasıl dans ettiğini görebilirsiniz. Çekim sırasındaki şıkırtısı son derece tiz ve keyiflidir. Sertlik derecesi oldukça yüksek olduğu için ustalar bu malzemeye sığırcık, şalgam veya beyzi (oval) gibi çok farklı kesim tekniklerini mükemmel bir simetriyle uygulayabilirler. Özellikle koleksiyonunda görsel bir derinlik ve parlaklık arayanlar için en üst düzey tercihlerin başında gelir.
Sentetik Reçineler ile Doğal Materyallerin Karşılaştırması
Koleksiyonerliğe yeni başlayanlar sık sık fenol tabanlı sıkma kehribarlar ile tamamen doğal ahşap veya taş tesbihler arasında tercih yapmakta zorlanırlar. İki grubun da kendine has avantajları vardır. Örneğin, çok yoğun ve sert bir organik materyal olan bir kuka tesbih, yere düştüğünde kolay kolay kırılmaz ve darbelere karşı zırh gibidir. Ancak sıkma veya zar kehribar ailesi daha kırılgandır; sert bir zemine düşürüldüğünde habbelerin kenarlarından atma veya imame kırılması yaşanabilir. Buna karşın reçine grubu tesbihler, mükemmel pürüzsüzlükleri sayesinde elden kayıp giderken çıkardıkları o tok "şak-şak" sesiyle meşhurdurlar. Renk skalası tamamen insan kontrolünde olduğu için doğada bulunmayan efsanevi neon mavi, yakut kırmızı veya zümrüt yeşili gibi tonlar bu malzemelerde mevcuttur. Bakımları ise oldukça kolaydır; nemli bir bezle silinip kurulanmaları yeterlidir, ahşaplar gibi ekstra yağlama gerektirmezler ancak parfüm gibi çözücü kimyasallardan matlaşmamaları için uzak tutulmalıdırlar.